Ancient History प्राचीन भारत.
🏛️ प्राचीन भारत
1) प्रागैतिहासिक काल
👉 पत्थर युग
(i) पुरापाषाण
(ii) मध्य पाषाण
(iii) नवपाषाण
मुख्य विशेषताएँ
• शिकार जीवन
• आग की खोज
• कृषि की शुरुआत
⸻
2) सिंधु घाटी सभ्यता (2500–1750 ई.पू.)
👉 प्रमुख स्थल – हड़प्पा, मोहनजोदड़ो, लोथल, कालीबंगा
विशेषताएँ
• नगर योजना, जल निकास प्रणाली
• व्यापार एवं मुहरें
• धर्म, लिपि
• पक्के घर
⸻
3) वैदिक काल (1500–600 ई.पू.)
👉 दो भाग
(i) ऋग्वैदिक काल
(ii) उत्तर वैदिक काल
मुख्य विषय
• वेद
• समाज
• आर्य जीवन
• अर्थव्यवस्था
• धर्म एवं संस्कार
⸻
4) महाजनपद काल (600–300 ई.पू.)
• 16 महाजनपद (मगध, अंग, काशी आदि)
• जैन एवं बौद्ध धर्म का उदय
• गणतंत्र एवं राजतंत्र
⸻
5) मौर्य साम्राज्य (322 ई.पू. – 185 ई.पू.)
👉 प्रमुख शासक
• चंद्रगुप्त मौर्य
• बिंदुसार
• अशोक
👉 विशेषताएँ
• प्रशासन
• धर्म नीति (अहिंसा)
• शिलालेख
⸻
6) विदेशी आक्रमण
• यूनानी
• शक
• कुषाण
• हूण
विशेषताएँ
• धर्म एवं संस्कृति का प्रभाव
• व्यापार वृद्धि
• कला का विकास
⸻
7) गुप्त काल (300–550 ई.)
👉 स्वर्ण युग
• चंद्रगुप्त I
• समुद्रगुप्त
• चंद्रगुप्त II
विशेषताएँ
• साहित्य
• विज्ञान
• कला एवं संस्कृति
• मंदिर निर्माण
⸻
8) प्रमुख स्रोत
• पुरातात्विक स्रोत
• अभिलेख, सिक्के
• साहित्यिक स्रोत (वेद, पुराण)
⸻
9) धर्म व्यवस्था
• वर्ण व्यवस्था
• सामाजिक जीवन
• शिक्षा प्रणाली
काल: लगभग 750–1200 ई०
⸻
- उत्तर भारत
• गुर्जर–प्रतिहार वंश
• नागभट्ट
• मिहिर भोज
• पाल वंश (बंगाल)
• धर्मपाल
• देवपाल
⸻
- दक्षिण भारत
• राष्ट्रकूट वंश
• अमोघवर्ष प्रमुख शासक
• चोल वंश (तमिलनाडु)
• राजराज चोल
• राजेंद्र चोल
⸻
- राजपूत वंश
• चौहान, परमार, सोलंकी, प्रतिहार आदि
⸻
- त्रिपक्षीय संघर्ष
• कन्नौज के लिए संघर्ष
• पाल
• राष्ट्रकूट
• गुर्जर-प्रतिहार
⸻
- प्रशासन और समाज
• सामंतवादी व्यवस्था
• भूमि के बदले सेवा
• जाति व्यवस्था
• गाँव प्रशासन
⸻
- धर्म और संस्कृति
• हिन्दू धर्म का पुनर्जागरण
• भक्ति आंदोलन
• बौद्ध एवं जैन धर्म का प्रभाव जारी
⸻
- कला और स्थापत्य
• नागर शैली (उत्तर भारत)
• द्रविड़ शैली (दक्षिण भारत)
⸻
- अरब और तुर्क आक्रमण
• महमूद गजनवी का आक्रमण





